Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 12

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen umum şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilgi eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile dayalı ve Türk’e özgü fehvaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve mukannen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle makaslamaklan ve giderek anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. Yırler temel kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki kuartetklere (üçlük veya ikilik bile mümkün) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise umum dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yeniden edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Yırnün mukannen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir umum şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en belirgin özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Kısaca hece skorsı bakımından bir sınırlama olmaz.

Yırlerin yetişkin çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Yırler bu şekilde umumın orospuı olurlar ve umumın her kesimine seslenme eden sanatçılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan yaygın bir musiki türüdür. Yırler çoğu sefer, bir natür fenomenı ya da bir kahramanlık kontrasında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, ülke adlarının, ayrıca konuların bile değişmiş olduğu görüldüğü karınin, nerede doğduklarını saptamak hâlleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü yırler olarak dü fark yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı karınine kayran uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise alelumum olta havaları ülke kızılır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da fay âlem adı verilmektedir.

Türklerde kârlenen konulara bakarak bile sınıflama yapan yazarlar vardır. Konularına bakarak yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Huy yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askerlik yırleri
Merasim yırleri
İş yırleri
Mukabillıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Olta yırleri
Huy ve hayvan yırleri
Zeybek ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve yaraklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri